/

Back to home page

Europe GroenLinks D66 European Parliament

EuroWOB brengt geen grotere openbaarheid

   Thu 31/05/2001

Het akkoord over de nieuwe Europese Wet Openbaarheid Bestuur waarover het Europees Parlement volgende week moet stemmen zal geen grotere Europese openbaarheid garanderen. Dit stellen Kathalijne Buitenweg (Groenlinks) en Lousewies van der Laan (D66) in een gezamelijk artikel.

EuroWOB brengt geen grotere openbaarheid

De strijd voor meer transparantie in Europa is politiek correct geneuzel, volgens historicus Arend Jan Boekestijn (Volkskrant, 27 april 2001). "Regeringen moeten kunnen regeren." De Nederlandse regering heeft in zijn ogen kostbare energie verspild aan onderhandelingen over een Europese Wet Openbaarheid van Bestuur (EuroWOB). Energie die beter besteed had kunnen worden aan broodnodige hervormingen van bijvoorbeeld het Europees landbouwbeleid.

Ook wij vinden dat de Europese Unie aan een grondige hervorming toe is. De eenzijdige nadruk op markt en munt gaat vaak ten koste van mens, dier en milieu. Maar terwijl Boekestijn meent dat (het gevecht om) meer openheid alleen maar afleidt van de hoofdzaak, denken wij dat transparantie juist de beste garantie is voor deze hervorming. Politici en ambtenaren moeten zich in de gaten gehouden weten door pers en publiek. Dat helpt niet alleen om wanbeheer tegen te gaan, maar ook om de greep van burgers op de besluitvorming te vergroten.

De huidige moeizame toegang tot informatie werkt in het nadeel van de minder kapitaalkrachtige lobby´s. Die hebben eenvoudig de menskracht niet om alle relevante beleidsdocumenten langs informele weg te ontfutselen aan het ambtelijk apparaat. Zo worden bijvoorbeeld de Europese milieuorganisaties, die samen enkele tientallen vertegenwoordigers hebben in Brussel, op achterstand gezet ten opzichte van het bedrijfsleven, dat duizenden professionele lobbyisten voor zich heeft werken. De Europese democratie is gediend met een geïnformeerd, pluriform en luidruchtig maatschappelijk middenveld.

Daarom leek de belofte dat er uiterlijk in 2001 een Europese WOB zou komen zo´n belangrijk winstpunt in het Verdrag van Amsterdam. Dat verdrag beloofde een verbetering van het huidige openbaarheidsregime, waarin toegang tot documenten in uiteenlopende reglementen is vastgelegd en opgerekt door de jurisprudentie van het Europees Hof van Justitie. Volgens Boekestijn stelt het EuroWOB-akkoord waarover het Europees Parlement vandaag stemt niet zoveel voor. Daar heeft hij wél gelijk in. Ook wij hebben ons verbaasd over de reacties op dit compromis. Staatssecretaris Benschop en collegae van de PvdA, CDA en VVD toonden zich tevreden. Aangestoken door deze blijdschap, reageerden ook de media overwegend positief. Helaas heeft niet iedereen de kleine lettertjes goed gelezen.

Dat de EuroWOB ook positieve kanten heeft staat buiten kijf. Een belangrijke stap vooruit is dat er een register zal worden aangelegd van de documenten die de Europese instellingen in huis hebben. Waar onder de Nederlandse WOB het opgeven van een onderwerp volstaat om alle relevante documenten aan te vragen, is het uitgangspunt van de EU dat de aanvrager elk document afzonderlijk moet identificeren. In zo´n systeem is een register dus onontbeerlijk. Toetsing aan een lijst van uitzonderingsbepalingen wijst uit of de aanvrager inzage krijgt in een document. Tegen een afwijzing staat beroep open bij het Hof van Justitie. Deze procedure komt grotendeels overeen met de bepalingen die in Nederland gelden. Ook GroenLinks en D66 accepteren dat er uitzonderingen zijn op het beginsel van openbaarheid. Het spreekt vanzelf dat bijvoorbeeld de samenwerking tussen EU en NAVO soms informatie oplevert die niet op straat hoort te liggen.

Betreurenswaardig is echter dat de onderhandelaars van het Europees Parlement zich door de Raad van Ministers een 'speciale behandeling' van een brede groep 'gevoelige documenten' hebben laten opdringen. Deze blijven de facto buiten het bereik van burgers. Welke documenten het stempel 'gevoelig' krijgen bepaalt een selecte groep ambtenaren binnen de EU-instellingen zelf. Daarbij kan het gaan om het beschermen van militaire belangen, maar ook om de bescherming van openbare veiligheid, internationale betrekkingen en het financiële, monetaire of economische beleid. De geselecteerde ambtenaren hebben de vrijheid een gevoelig document buiten het register te laten. Mocht een slimme burger er desondanks achter komen dat het document bestaat, dan beslissen diezelfde ambtenaren over de aanvraag. Om alles extra goed dicht te timmeren geldt voor documenten van buiten de EU-instellingen, bijvoorbeeld van de NAVO of van een lidstaat, dat de auteur een veto heeft over zowel opname in het register als openbaarmaking van het document.

De gevoelige documenten vormen een zwart gat in de EuroWOB. Het Hof van Justitie kan niet toetsen of een document terecht buiten het register blijft. Als een auteur van een niet-EU-document zijn veto op openbaarmaking gebruikt, moet ook het Hof zich daarbij neerleggen. Alleen als de weigering tot inzage een gevoelig document van een EU-instelling betreft, mag het Hof die weigering inhoudelijk toetsen. Een recent vertrouwelijk advies van de Juridische Dienst van de Raad geeft echter een onthutsend inkijkje in de ambtelijke denkwijze over openbaarheid. Het bagatelliseert het recht van het Hof om inzage te vragen in een geweigerd document, door erop te wijzen dat het Hof de middelen niet heeft om de Raad daartoe te dwingen. Ook als de Raad inzage weigert en daardoor de rechtszaak verliest, kan het gevraagde document gewoon in de kluis blijven.

Een ander punt van zorg is de ondermijning van nationale bepalingen over openbaarheid door de EuroWOB. Indien een land als Nederland, met een sterke WOB en een lange traditie van openheid, een Europees document wil vrijgeven moet het eerst de desbetreffende instelling consulteren en zich vervolgens gedragen “ in overeenstemming met de loyaliteit” die men tussen lidstaten en instellingen kan verwachten. De expliciete waarborg dat de nationale wetgeving niet ingeperkt zal worden door de Europese is door de onderhandelaars op de valreep uit de wetstekst geschrapt. Hierdoor is het onduidelijk geworden of Nederland zich moet aanpassen richting de Europese regels, die minder open zijn. De optimistische interpretatie van de Nederlandse regering luidt dat er vrijblijvend advies moet worden ingewonnen bij de Brusselse instellingen, maar dat de Nederlandse WOB buiten schot blijft. De rechter zal er waarschijnlijk aan te pas moeten komen, maar een realistischer lezing is dat de Nederlandse WOB niet hoeft te worden veranderd, als Nederland hem maar toepast zoals Brussel dat wil.

De besluiten van de Europese Unie zouden voortaan "in zo groot mogelijke openheid en zo dicht mogelijk bij de burgers" worden genomen, zo beloofden de leiders van de EU-landen in het Verdrag van Amsterdam. Zij introduceerden daartoe het 'recht op toegang tot documenten'. De voorliggende EuroWOB maakt de belofte van open bestuur tot een farce. Een meerderheid van de lidstaten in de Raad van Ministers ziet de toegang tot informatie nog steeds niet als een recht, maar als een gunst. Het Europees Parlement mag zich niet tot medeplichtige maken van deze achterkamertjespolitiek.

Kathalijne Buitenweg is lid van het Europees Parlement voor GroenLinks Lousewies van der Laan fractievoorzitter van D66 in het Europees Parlement