/

Back to home page

Human Rights Europe D66 European Parliament

Mensenrechten zijn kern van Europa

   Mon 28/11/2005

Dit artikel is eerder verschenen in de Internationale Spectator

 

 

Mensenrechten zijn de kern van Europa, zo stellen Lousewies van der Laan en Laura Prat Bertrams. De Unie moet echter wel intern een beter mechanisme ontwikkelen om schendingen aan de kaak te stellen, indien ze deze kernwaarde geloofwaardig uit wil kunnen dragen. Daarbij horen een sterk en effectief Mensenrechtenagentschap en een onafhankelijke Eurocommissaris voor de Mensenrechten. Dankzij de eenwording van Europa kent ons continent al meer dan 50 jaar een duurzame periode van vrede, veiligheid en democratie. Een verworvenheid die velen als een vanzelfsprekendheid zijn gaan zien. Maar de Tweede Wereldoorlog, de Koude Oorlog en de ondemocratische regimes met de daarbij behorende gruwelijkheden buiten Europa doen ons beseffen dat democratie geen natuurlijk gegeven is, maar iets dat dagelijks onderhoud vergt. Bescherming van de rechten van de mens is de beste garantie op vrede en voorspoed binnen én buiten Europa. Europa heeft een lange traditie hoog te houden op het gebied van de bescherming van mensenrechten. Mensenrechten zijn een belangrijk onderdeel geworden van Europees beleid. Niet alleen voor nieuwe landen die zich willen aansluiten bij de Europese Unie, maar mensenrechten zijn ook een standaard onderdeel bij het Europees buitenlands beleid geworden. De visie van Europa op de wereld De Europese Unie bestaat uit een veelheid van landen met een verscheidenheid aan culturen, achtergronden, talen, grootte, geschiedenis, klimaat en geografische kenmerken. De gezamenlijke Europese geschiedenis bestaat uit oorlogen en beeldenstormen, uit onderdrukking en onverdraagzaamheid maar ook uit vredesondertekeningen, eerherstel en tolerantie en natuurlijk de verlichting. Europeanen begrepen al snel dat handel een goede manier was om oorlog te voorkomen. De grondgedachte van de huidige Europese Unie. Handel drijven leidt tot een toename van onderlinge contacten. Pluriformiteit is een wezenskenmerk van Europa. De enige manier om al deze verschillen tot hun recht te laten komen is door samenwerking en wederzijds respect. Kortom, door te kiezen voor de rechtstaat. De waarden waarop de Europese Unie gestoeld is, vloeien hieruit voort: menselijke waardigheid, vrijheid, gelijkheid, democratie. De uitwerking van deze beginselen leidt tot de erkenning van de rechtsstaat, de heerschappij van de wet (rule of law) en respect voor de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden. In Europa is geen plaats voor de Bush-doctrine: het (internationale) recht geldt slechts zolang het de machtigste regering uitkomt. De Europese traditie van het opbouwen van democratie en rechtsstaat kan en moet een voorbeeld zijn voor jonge democratieën elders in de wereld. De recente toetreding van tien nieuwe lidstaten heeft aangetoond dat een vredige overgang van veelal communistische regimes naar een democratie wel degelijk mogelijk is door strikte eisen aan toetreding te stellen op het gebied van mensenrechten en democratie. Minder spectaculair dan the Bush Way, maar een stuk goedkoper en met meer kans op succes. Mensenrechten in een uitgebreide Unie De Europese Unie stelt strikte eisen aan aspirant lidstaten. Toetredingseisen met betrekking tot de rechtsstaat, democratie, mensenrechten en markteconomie. Jaarlijkse rapportages geven aan in hoeverre de kandidaat lidstaten voldoen aan de Europese maatstaven. Zodra een land echter toetreedt tot de Unie is het gedaan met de strikte monitoring van de mensenrechtensituatie. Dat moet anders. Niet alleen vanwege de recent toegetreden landen met hun prille vormen van democratie. En ook niet alleen vanwege de mogelijke toetreding van Turkije. Ook omdat mensenrechtenorganisaties en internationale instituties, zoals de Verenigde Naties en de Raad van Europa, aantonen dat er in de ‘oude’ lidstaten sprake is van schendingen van mensenrechten. Amnesty International spreekt van een “ernstige” situatie in Catalaanse gevangenissen, waar gevangenen slecht behandeld worden door hun bewakers. Er waren zorgen over de vrijheid van meningsuiting in Engeland ten tijde van de oorlog tegen Irak . De concentratie van de media in de handen van minister-president Berlusconi zouden vandaag de dag voldoende reden zijn om Italië voorlopig uit te sluiten van onderhandelingen over toetreding. Natuurlijk zijn deze missstanden niet op dezelfde schaal als systematische marteling in sommige landen. Maar ons inziens moet je bereid zijn effectief tegen alle misstanden op te treden als je intern en extern geloofwaardig wilt zijn. Handhaving mensenrechten Als we willen dat Europa een voortrekkersrol blijft houden op het gebied van de mensenrechten is het van cruciaal belang dat we onze zaakjes op orde hebben. Dat wil zeggen dat we kunnen garanderen dat op het grondgebied van de Europese Unie geen mensenrechtenschendingen plaats vinden. Dit doel kunnen we slechts bereiken door het instellen van een krachtig mechanisme dat naleving van de mensenrechten in alle lidstaten van de Europese Unie kan afdwingen. Bestaande mechanismen onvoldoende Tegenstanders van een EU mensenrechtenmechanisme stellen dat er al voldoende instrumenten zijn om schendingen van de rechten van de mens binnen Europa aan te pakken. Inderdaad, de Unie heeft instrumenten, maar deze zijn of te politiek van aard of beschikken niet over voldoende autoriteit om naleving van fundamentele vrijheden af te dwingen. In de eerste plaats is er de Raad van Ministers zelf. Tot nu toe is het slechts eenmaal gebeurd dat een EU lid sancties kreeg opgelegd. In 2000 werd Oostenrijk gestraft omdat de rechtse partij FPÖ van Jörg Haider tot de regering wilde toetreden. Een samenspanning van de meerderheid van socialistische regeringsleiders, die wilden voorkomen dat Oostenrijk een rechtse regering zou krijgen. Dat de FPÖ een legale partij was, die op legitieme wijze de verkiezingen had gewonnen werd daarbij terzijde geschoven. Omdat Europese sancties niet mogelijk waren, zijn toen 14 bilaterale sancties opgelegd. Na een paar maanden zijn de sancties zonder veel lawaai opgeheven. Mede naar aanleiding van deze weinig verheffende vertoning en met het oog op de nieuw toetredende landen, is in het Verdrag van Nice een artikel opgenomen dat landen de mogelijkheid biedt elkaar in de gaten te houden. Volgens artikel 7 van het Europese Unieverdrag kan bij ernstige en voortdurende schendingen van de mensenrechten het stemrecht zelfs tijdelijk worden afgenomen. Het instrument van artikel 7 is te zwaar voor incidentele schendingen van mensenrechten en te politiek voor een degelijke monitoring van de mensenrechtensituatie in de lidstaten. Ook de Nederlandse regering vindt artikel 7 Unieverdrag een wel heel zwaar instrument . Het artikel biedt niet de mogelijkheid om schendingen van mensenrechten binnen de Europese Unie te voorkomen. Wie het lot van het Groei-en Stabiliteitspact rond de euro kent, weet dat het geen wijs idee is om de beslissing over sancties neer te leggen bij het hoogste politieke orgaan van de Unie. Niet principes, maar machtspolitiek en burendiplomatie spelen bij deze beslissingen een doorslaggevende rol. In de tweede plaats heeft het Europees Parlement de mogelijkheid om rapporten op te stellen over schendingen van mensenrechten binnen de Unie. Dit niet bindende rapport, dat vaak na eindeloze politieke deals tot stand komt is geen waarborg voor een brandschoon mensenrechtenbeleid in de Europese Unie. Het Parlement heeft als primaire taak de controle op Europese besluitvorming. We kunnen en mogen van het Europees Parlement niet verwachten de hoeder van de rechten van de mens in Europa te worden. Tenslotte heeft de Raad van Europa een belangrijke taak op het gebied van monitoring van de mensenrechtensituatie van haar lidstaten, waartoe ook de EU-lidstaten behoren. Met een beperkt budget en dito machtsmiddelen lukt het de Raad van Europa om data over mensenrechtenschendingen te vergaren en via diplomatieke en politieke pressie de druk op te voeren op landen die in gebreke blijven. Ook het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) is een belangrijke instelling om de naleving van mensenrechten te bevorderen. Voor zowel de Raad van Europa als voor het EHRM geldt echter dat ze bij een weigering tot naleving van hun uitspraken vrijwel met lege handen staan. Daarbij reageert het Hof altijd achteraf, als de schending reeds heeft plaatsgevonden. Geloofwaardig en krachtig mensenrechtenmechanisme De mensenrechtensituatie binnen de Europese Unie kan alleen worden veilig gesteld indien er een krachtig mechanisme is om misstanden of schendingen van mensenrechten aan te pakken. De beginselen waarop de Europese Unie is gebaseerd en die in tal van Europese wetten en verdragen zijn neergelegd, moeten in de praktijk gegarandeerd zijn. Daarvoor is een sterk, a-politiek, onafhankelijk en objectief instrument dat het hele gebied van de uitgebreide Europese Unie nauwlettend in de gaten houdt op mogelijke schendingen van de rechten van de mens noodzakelijk. Met de verdere uitbreiding van de Europese Unie en de mogelijke inwerkingtreding van een Europese grondwet is de tijd nu rijp voor een volwaardig systeem om interne problemen aan te pakken, voordat ze verergeren tot schendingen. De Europese Unie kan het zich niet veroorloven strenge toetredingseisen te stellen aan nieuwe lidstaten en vervolgens wanneer een land eenmaal lid is, de lat veel lager te leggen. Bovendien maakt de Europese Unie zich ongeloofwaardig door overal ter wereld respect voor de rechten van de mens te bepleiten, terwijl in eigen huis geen garanties zijn te geven over de mensenrechtensituatie. Het is belangrijk dat Europa een degelijk voorbeeld geeft inzake de bescherming van de rechten van de mens. Werking mensenrechtenmechanisme Op de top van de Europese Raad in december 2003 besloten de staatshoofden en regeringsleiders dat het Europese Waarnemingscentrum voor racisme en vreemdelingenhaat, gevestigd in Wenen, moest worden uitgebouwd tot een Mensenrechtenagentschap . De Europese Commissie is begonnen met de uitwerking van deze missie. Aangezien de Europese Raad nauwelijks heeft aangegeven wat het mandaat, de reikwijdte en de machtsmiddelen van het Mensenrechtenagentschap moeten zijn, is er volop ruimte om vorm te geven aan de concrete uitwerking ervan. De Europese Commissie heeft in het najaar van 2004 een document uitgebracht, waarin globaal wordt aangegeven hoe de nadere invulling van een Mensenrechtenagentschap eruit moet komen te zien . De belangrijkste notie is wel dat het Mensenrechtenagentschap zich moet beperken tot de mensenrechten binnen de Europese Unie. Schendingen van mensenrechten buiten de Europese Unie kunnen middels het Europees buitenland beleid worden aangekaart. Dat gebeurt ook al. In bilaterale (handels)verdragen tussen de Europese Unie en een derde land staat standaard een clausule over de naleving van mensenrechten op straffe van opschorting van het verdrag. Mensenrechtenagentschap Een Mensenrechtenagentschap heeft slechts zin als het een onafhankelijk en vooral a-politiek orgaan is. De Europese Commissie laat dat ook duidelijk blijken in haar stuk over het Mensenrechtenagentschap. Zoals we hebben gezien bij het Groei-en Stabiliteitspact werkt een sanctiesysteem niet of nauwelijks wanneer het hoogste politieke orgaan van de Europese Unie moet beslissen wie welke maatregel opgelegd moet krijgen. Machtspolitiek en economische motieven geven dan de doorslag. Met als gevolg dat ‘grote’ landen als Frankrijk en Duitsland elkaar de hand boven het hoofd houden en Nederland als een Don Quichote blijft strijden tegen de windmolens. Bij de inwoners van de Europese Unie wordt het beeld bevestigd dat de kleine landen altijd de dupe worden van de grote landen en dat wanneer het erop aankomt Europa niet kan doorbijten. Het systeem van het Groei-en Stabiliteitspact is dus geen optie voor het mensenrechtenmechanisme. Het is van het grootste belang dat het Mensenrechtenagentschap een absoluut onafhankelijk instituut is binnen de Europese Unie. Een instelling waar geen politieke besluiten worden genomen en waar economische belangen geen enkele rol spelen. Dus geen beslissingsbevoegdheid bij de Europese Raad. Mensenrechten mogen geen onderdeel worden van een politieke deal tussen regeringsleiders. Mensenrechten zijn geen punt voor onderhandeling. In het Mensenrechtenagentschap moet de bescherming van de rechten van de mens in de gehele unie voorop staan. Daarvoor is noodzakelijk dat het Mensenrechtenagentschap voldoende middelen krijgt en een zwaar mandaat. Werking mensenrechtenmechanisme Wij stellen voor dat het Mensenrechtenagentschap jaarlijks met een rapportage komt per lidstaat. Met voor ieder land een standaard format, waardoor het gemakkelijk is de situatie in de verschillende landen met elkaar te vergelijken en verbeteringen of verslechteringen ten opzichte van het jaar daarvoor in kaart te brengen. Binnen de Europese Unie is dit reeds een bekend systeem. Voor kandidaat-lidstaten gebruiken we dit model al jaren en naar tevredenheid. Het Mensenrechtenagentschap kan voor het opstellen van deze rapporten gebruik maken van data van andere organisaties. Een intensieve samenwerking tussen de Raad van Europa, de Verenigde Naties en mensenrechtenorganisaties voorkomt dat de diverse instellingen overlappend werk verrichten. Een nauwe samenwerking is de beste waarborg voor een objectieve en onafhankelijke weergave van de vergaarde gegevens. Bovendien worden de rapportages openbaar gemaakt, waardoor allerlei organisaties, particulieren en media zich over de inhoud kunnen buigen. De Europese Commissie geeft een reactie na de publicatie van de jaarlijkse rapporten. De Europese Commissie kan bijvoorbeeld met aanbevelingen komen of haar zorgen uitspreken over bepaalde onderdelen in het rapport. Vervolgens krijgt ieder lidstaat de mogelijkheid om te reageren op het rapport en de opmerkingen van de Commissie. Mocht een lidstaat niet bereid zijn de aanbevelingen op te volgen dan moet de Europese Commissie de mogelijkheid krijgen een officiële waarschuwing in te dienen tegen het betreffende land. Leidt dat nog niet tot actie dan kunnen sancties worden opgelegd. Wij denken aan een systeem van sancties, met verschil in duur en gradatie, waarbij rekening kan worden gehouden met de ernst van de mensenrechtensituatie, de duur ervan en bereidheid van het land maatregelen te nemen. Het Europese Parlement heeft de mogelijkheid de reactie van de Europese Commissie uitvoerig te bespreken in het Parlement. Een parlementair debat moet een eerste aanzet zijn tot een maatschappelijke discussie over mensenrechten binnen de Europese Unie. Het belangrijkste effect van deze gang van zaken moet zijn dat landen publiekelijk ter verantwoording worden geroepen over misstanden in hun eigen land. Naming and shaming leidt veelal eerder tot het treffen van adequate maatregelen dan vuistdikke dossiers en formele procedures. Tevens verwachten wij dat een systeem van jaarlijkse rapportages lidstaten ertoe brengt de situatie in hun eigen land tijdig op orde te hebben. Geen enkele lidstaat vindt het leuk publiekelijk aan de schandpaal te worden genageld, vanwege misstanden in hun mensenrechtensituatie. Om er zeker van te zijn dat het mensenrechtenmechanisme niet verwordt tot een politiek instrument moet worden overwogen een Eurocommissaris Mensenrechten te benoemen. Deze Eurocommissaris houdt zich enkel en alleen bezig met mensenrechten binnen de Europese Unie en de bescherming van de waarden van de Europese Unie in zijn algemeen. De post van Mensenrechtencommissaris is weggelegd voor een politiek zwaargewicht die in staat is de druk van individuele lidstaten te weerstaan. Conclusie Europa kent als belangrijkste fundament de waardigheid van het individu. Dit uitgangspunt laat Europa geen andere keus dan de rechtsstaat met het daarbijbehorende respect voor de rechten van de mens als leidraad te nemen. Nieuwe lidstaten moeten aan strikte eisen ten aanzien van onder andere de rechtsstaat, mensenrechten en democratie voldoen alvorens er ook maar gesproken kan worden over toetredingsonderhandelingen. Ook in het Europees buitenland beleid spelen mensenrechten een belangrijke rol. Handhaving van mensenrechten op Europees grondgebied moet een prioriteit van de Europese Unie worden. Bestaande mechanismen bieden onvoldoende waarborgen voor de bescherming van de rechten van de mens binnen de Unie. De huidige instrumenten zijn ofwel politiek van aard of ontberen de mogelijkheid om daadkrachtig op te treden tegen niet-naleving van aanbevelingen of uitspraken. Een krachtig mensenrechtenmechanisme moet hier verandering in brengen. Jaarlijkse rapportages van een onafhankelijk en onpartijdig agentschap brengen in kaart wat de stand van zaken is met betrekking tot de mensenrechtensituatie in de verschillende lidstaten. Publiek debat en een gradueel sanctiesysteem brengen landen ertoe maatregelen te treffen. Een sterke Eurocommissaris Mensenrechten zorgt ervoor dat politieke druk geen belemmering is lidstaten krachtig aan te spreken op hun manco’s in de mensenrechtensituatie. Lousewies van der Laan, Lid van de Tweede Kamer voor D66 Laura Prat Bertrams, consultant Europese Zaken