/

Back to home page

Dutch Politics Democracy around the World PvdA CDA VVD

Durven denken over democratie

   Sat 28/04/2001

Lousewies van der Laan hield op het congres van de Jonge Democraten (JD) een toespraak als inleiding op een debat over democratische vernieuwing. Volgens Van der Laan kan de democratie alleen dan goed functioneren, als de belangrijke keuzes aan de kiezers worden overgelaten. Daar ligt een verantwoordelijkheid voor politieke partijen: "Wie de democratie lief heeft, koestert de controverse".

Het is altijd leuk om bij de JD te zijn, maar vandaag helemaal. Dat jullie ervoor hebben gekozen vandaag hier in congres bijeen te zijn terwijl een paar meter verderop de Amstel Gold race wordt gereden, geeft aan dat de Jonge Democraten nog altijd de juiste prioriteiten stellen.

Sociaal-liberaal

Dit is ook de beste plaats om te spreken over democratische vernieuwing. De Vrijzinnig-democratie, of het sociaal-liberalisme zoals we dat bij D66 noemen, heeft immers een lange traditie als het gaat om denken over en strijden voor democratie. Die traditie gaat ruim een eeuw terug, toen de Vrijzinnig Democratische Bond zich sterk maakte voor het algemeen kiesrecht en vervolgens voor het vrouwenkiesrecht. Overigens heeft de VDB ruim 20 jaar moeten vechten om het algemeen kiesrecht te bereiken. Dat is net iets minder lang dan D66 erover heeft gedaan om een referendum in Nederland mogelijk te maken. Je ziet, democratische vernieuwing was ook toen al een zaak van de lange adem. Er is wat dat betreft trouwens nog een overeenkomst tussen D66 en de VDB. Toen Hans van Mierlo van D66 in 1994 het paarse kabinet afdwong en daarmee een belangrijke democratische vernieuwing realiseerde, moest D66 een hoge prijs betalen. Het beleid van paars lag dicht bij wat D66 voorstond, waardoor bij kiezers het misverstand ontstaan is alsof zij voor D66-beleid ook bij PvdA of VVD terecht kunnen. Iets soortgelijks was er aan de hand bij de Vrijzinnig-democratische Bond. Toen mede dankzij de VDB het algemeen kiesrecht werd ingevoerd beloonden de nieuwe kiezers die partij daar niet voor. Steker nog, de nieuwe kiezers stemden zó weinig op de VDB, dat zij er in zetels flink op áchteruit ging! De nieuwe kiezers waren vooral arbeiders die liever op de SDAP stemden en de verzuiling zorgde ervoor dat met name de katholieke partij garen spon bij dit ruimere kiesrecht. Het was de prijs die de VDB moest betalen voor haar democratische idealen.

Het "elite complex" van D66

De sociaal-liberale stroming heeft daar een flink complex aan overgehouden. Sommige D66'ers leiden nog steeds aan dit "elite-complex": zij geloven dat onze ideeën zo genuanceerd en abstract zijn, dat we er nooit heel veel kiezers voor kunnen winnen. Daarom, zo redeneren de D66'ers die aan dit elite-complex leiden, zal D66 altijd wel een klein partijtje blijven. Zij vinden het dan ook vaak vergeefse moeite te proberen hun boodschap duidelijk te maken voor een zo groot mogelijk publiek. Daarmee wordt de redenering een soort self-fulfilling prophecy. Het verklaart waarom D66 zo kalm blijft nu we zoveel zetels verliezen in de peilingen: sommige mensen in de partij hadden dat al wel verwacht. In mijn optiek hoort dit 'elite-complex' niet thuis in D66. Wij hebben namelijk een politieke agenda waaruit we veel zelfvertrouwen kunnen putten en we hebben een groot vertrouwen in mensen om verstandige keuzes te maken. Er is dus geen enkele reden waarom D66 klein zou moeten blijven en zeker niet waarom zij nog kleiner zou moeten worden! Gelukkig wordt dat besef steeds breder gedragen en dat komt niet in de laatste plaats door de Jonge Democraten. De JD heeft sinds haar oprichting beargumenteerd dat de sociaal-liberale standpunten niet als los zand aan elkaar hangen, maar dat ze voortkomen uit een visie. De JD heeft laten zien dat je die visie duidelijk kunt maken met heldere standpunten. Daarmee kun je mensen overtuigen dat onze oplossingen geen pragmatische compromissen zijn tussen ideaal en haalbaarheid, maar bewuste keuzes om vrijheid en verantwoordelijk terug te geven aan mensen. Door dat duidelijk te maken heeft de JD altijd steun verworven voor haar ideeën.

JD als inspirator

Dat geldt niet in de laatste plaats voor de JD-ideeën over democratische vernieuwing. Die ideeën vinden vaak hun weg naar D66 en via D66 soms zelfs naar de rest van de politiek. Ik denk bijvoorbeeld aan het principiële D66-standpunt over het Vaticaan, dat eerder door JD is uitgedragen. Of aan de discussies van de JD over het koningshuis, aan de verlaging van de kiesgerechte leeftijd naar 16 jaar die D66 in haar programma heeft opgenomen en natuurlijk aan de doorbraak van Paars. Het waren immers de politieke jongerenorganisaties die een "Paars regeerakkoord" sloten, in de tijd dat nog niemand een paars kabinet als realistische optie zag.

Het is kortom voor mij een eer juist met jullie over het onderwerp democratische vernieuwing van gedachten te wisselen. In de Nederlandse politiek zijn er helaas niet veel mensen die kritisch en serieus nadenken over de democratie. Hier gebeurt dat gelukkig wel.

Nacht van Wiegel

Het debat over de democratische vernieuwing kende een korte opleving in de zogenaamde Nacht van Wiegel. Het paarse kabinet had onder druk van D66 voorgesteld eindelijk een referendum in te voeren in Nederland. Niet alleen zijn de Nederlanders in grote meerderheid voorstander van het referendum, ook de democratisch gekozen volksvertegenwoordiging in de Tweede Kamer had hier met twee derde meerderheid vóór gestemd. Omdat het om een grondwetswijziging ging, was er echter ook twee derde steun in de Eerste Kamer nodig. Met zijn "tegen" hielp oud VVD-voorman Hans Wiegel het referendum voorlopig om zeep. Dit voorbeeld geeft goed aan hoe moeilijk het in Nederland is iets te verbeteren aan de democratie. Terwijl ruim twee derde van de Nederlanders en van de direct gekozen volksvertegenwoordigers het referendum wilde invoeren, terwijl zelfs in de Eerste Kamer ruim 60% van de leden vóór stemde, bleek één man in staat deze belangrijke democratische vernieuwing tegen te houden. Ons stelsel zit zo nou eenmaal in elkaar, maar bedenk eens hoe ondemocratisch dit eigenlijk was! De Eerste Kamer heeft immers geen mandaat van kiezers, de leden van de Eerste Kamer worden benoemd door de leden van de Provinciale Staten. In de nacht van Wiegel sneuvelde niet alleen een belangrijke democratische vernieuwing in de Eerste Kamer, het werd ook weer eens duidelijk hoe conservatief ons stelsel eigenlijk in elkaar steekt en dus hoe hard die vernieuwing eigenlijk nodig is.

Hoe weinig kaas veel Nederlanders hebben gegeten van het begrip democratie bleek ook uit de mensen die in deze 'nacht van wiegel' stonden de juichen op het Binnenhof, omdat Wiegel zo standvastig voor de idealen van Thorbecke opkwam. Deze mensen waren niet alleen vergeten hoe dun de democratische legitimatie van de Eerste Kamer eigenlijk is, hun roep "Thorbecke, Thorbecke" zou de aangeroepen liberale voorman in zijn graf doen omdraaien. Thorbecke heeft niet alleen in zijn tijd de democratie juist vóóruit geholpen, hij was ook een fel tegenstander van de Eerste Kamer. Deze omschreef hij als "zonder grond of doel". Dat die verfoeide Eerste Kamer haar macht gebruikte om de democratie op een achterstand te zetten past dan ook allerminst in de geest van Thorbecke.

Hoe minder democratie, hoe gelukkiger het land?

Nu we het trouwens toch hebben over mensen die weinig kaas hebben gegeten van democratie, komt opeens een andere VVD'er, Europees Commissaris Bolkestein, bij mij in gedachten. Deze vat zijn visie op democratie samen als "hoe saaier de politiek, hoe gelukkiger het land". Gemeten aan de saaiheid van de Haagse politiek op dit moment zou dat betekenen dat Nederland überhaupt geen problemen meer kent. Dat lijkt mij toch een verkeerde voorstelling van zaken. Onze democratie en openheid lekt weg via Europa, de vraag naar zorg blijft explosief groeien, asielzoekers zitten zich jarenlang te vervelen in de opvang omdat de politiek geen antwoord heeft op de nieuwe migratiestromen en in ons onderwijs voltrekt zich een nationale ramp.

Dat gewelddadige revoluties waar ook ter wereld de politiek wel spannender maken maar niet direct een kenmerk zijn van een gelukkig land, dat spreekt natuurlijk voor zich. Maar kun je dat cliché wel omdraaien op de manier waarop Bolkestein dat doet: de politiek is saai, dús is het land gelukkig? Ik geloof er niets van. Als mensen zich in Nederland van de politiek afkeren komt dit niet omdat ze niets meer te wensen hebben. Volgens mij moeten we de oorzaak eerder zoeken in het feit dat de samenleving verandert, maar de politiek stil lijkt te staan. De politiek verliest daardoor de aansluiting met de rest van de maatschappij. Tegenover het motto van Bolkestein wil ik dan ook een ander motto plaatsen: "Wie de democratie liefheeft, koestert de controverse". Er zijn problemen in onze samenleving die een oplossing vragen. Er moeten keuzes worden gemaakt voor de toekomst en daarvoor moeten radicale nieuwe ideeën worden gelanceerd. Ik wil dat mensen bij die keuzes worden betrokken en echt kunnen meebeslissen. In ons stelsel kan dat alleen als er een politiek debat is Den Haag, waarbij de verschillende keuzes aan de orde komen. Als dat niet gebeurt, wordt de politiek wel saaier maar ook een stukje minder democratisch. Als Democraat geloof ik niet dat we daar beter van worden.

Veranderende democratie

Democratie is altijd een speerpunt geweest van D66. Deze partij bestaat inmiddels echter al 35 jaar. In die tijd is Nederland dramatisch veranderd. We krijgen binnenkort alsnog het referendum en paars heeft de oude machtsstructuren doorbroken, maar verder is ons staatkundig bestel onveranderd gebleven. Paradoxaal genoeg werkt de democratie anno 2001 heel anders dan in 1966. In Den Haag heeft nog niet iedereen het door, maar Nederlanders kijken inmiddels heel anders aan tegen hun politici. Op alle facetten van het leven hebben mensen meer controle gekregen - over wat ze eten, waar zij hun informatie vandaag halen en welke informatie zij willen ontvangen, waar ze op vakantie gaan - alleen in de politiek blijft hun invloed marginaal. Die discrepantie laat duidelijke sporen na: partijen verliezen hun leden, kiezers blijven steeds vaker thuis en de meest capabele mensen zien het niet vaak meer als eervolle taak de publieke zaak te dienen. Politici genieten dan ook niet meer het respect dat zij in vroegere tijden hadden. Dat kan ook nauwelijks, want de kiezers raken steeds beter geïnformeerd over wat er in de wereld gebeurt en daardoor wordt steeds manifester dat politici ook maar mensen zijn. Om respect te verwerven is het voor een politicus dan ook niet langer voldoende om goed op de winkel te passen. Een politicus die een verschil wil maken moet heldere lijnen uitzetten waar we naar toe moeten, opdat kiezers een bewuste kunnen maken. Dat vereist meer dan de tomeloze inzet van een kleine 150 fractiespecialisten die op het Binnenhof alle lopende zaken doorspitten, dat vereist vooral visie en leiderschap. Mijn analyse, maar ik hoor graag hoe jullie daar over denken, is dat mensen zich niet afkeren van de politiek omdat zij er zo ontzaglijk tevreden over zijn. Mensen verwachten van de politiek in 2001 iets anders dan in 1966. Daarom moeten wij bij D66 blijven nadenken over nieuwe manieren om de democratie bij de tijd te houden. Daarbij moeten we ons niet laten hinderen door de notie dat we nog niet alle vernieuwingen die we in 1966 wilden realiseren hebben bereikt. Ook onze vernieuwingsagenda moet voortdurend vernieuwd worden. De democratie verandert en dus zijn er wellicht ook nieuwe vormen van democratische vernieuwing die het verschil kunnen maken. Daar is D66 als ideeënpartij voortdurend naar op zoek. Dát is ook waarom wij de frisse ideeën van de Jonge Democraten over democratische vernieuwing zo goed kunnen gebruiken.

Veranderend D66

Gelukkig verandert D66 ook. Laat ik één punt nemen waarop de verandering in de politiek zijn weerslag heeft gekregen op D66. Toen D66 werd opgericht bestreden de verschillende partijen elkaar op leven en dood. Polarisatie, de permanente ruzie tussen de partijen, was prachtig voor de verzuilde achterban, maar niet voor het vinden van werkbare oplossingen voor de problemen in de samenleving. D66 stelde bij haar oprichting dat zij dat spel niet wenste mee te spelen. Zij wilde geen dogmatische partij zijn, maar pragmatisch op zoek gaan naar werkbare oplossingen. Om dit te benadrukken wilde zij de sociaal-liberale traditie waar zij ook toen al in stond niet expliciet benoemen, zoals de Jonge Democraten wel altijd hebben gedaan. Na twee paarse kabinetten zijn alle partijen in dit opzicht echter op D66 gaan lijken. Kiezers moeten soms met een loep zoeken naar de verschillen. De afkeer van ideologische scherpslijperij wordt breed vertegenwoordigd en is daardoor steeds minder een onderscheidend kenmerk van D66.

D66 wilde door haar pragmatische werkwijze zorgen voor een echt politiek debat over de inhoud van het beleid in plaats van over ideologie. Daarin is zij maar half geslaagd. Het debat over ideologie is beëindigd, maar daar is geen openbaar politiek debat over de te nemen politieke keuzes voor in de plaats gekomen. Belangen worden tegen elkaar weggestreept in polderoverleggen en steeds meer belangrijke keuzes, ook controversiële, worden niet meer door de democratische gekozen vertegenwoordigers genomen maar door 'het maatschappelijk middenveld' of in besloten bijeenkomsten in Brusselse achterkamers. Sterker nog: hoe controversiëler de keuze, hoe minder openbaarheid erbij komt kijken. Ik noemde net het motto: wie de democratie lief heeft, koestert de controverse. Met dat adagium staat het principe van het regeerakkoord natuurlijk op gespannen voet. De belangrijkste beslissingen worden in Nederland nog altijd vlak na de verkiezingen genomen in de - ook al weer niet openbare - coalitieonderhandelingen. Anno 2001 wordt van de Nederlandse kiezers als het er echt op aankomt nog steeds een blind vertrouwen verwacht in de koningin en de politiek leiders die zij voor de coalitieonderhandelingen heeft aangewezen. Dat is, als ik voor mijzelf spreek, toch echt wat teveel gevraagd.

Het pragmatisme heeft niet geleid tot waar het toe moest leiden. Er worden niet méér echte keuzes voorgelegd in het politieke debat en mensen verwerven daardoor niet méér controle op de beslissingen die hun leven raken. Dat is wél waar het D66 altijd om te doen is geweest. D66 moet zich dus opnieuw tegen het establishment keren, maar deze keer door veel beter duidelijk te maken dat haar idealen met elkaar verbonden zijn door een duidelijke visie. Dat vraagt een grote aanpassing van de mensen die al tientallen jaren vooral dat deel van het D66-verhaal uitdragen dat de nadruk juist op onze pragmatische werkwijze legt. Ik wordt er daarom heel optimistisch van als ik zie hoe eensgezind D66 toch naar een echte sociaal-liberale partij toegroeit.

Leefbaar Nederland

Dat markeert ook meteen het verschil tussen D66 en die nieuwe partij waar ze bij de PvdA zo bang voor zijn, Leefbaar Nederland. Er wordt nog wel eens gesuggereerd dat Leefbaar Nederland veel lijkt op D66. Inderdaad heeft Leefbaar Nederland ook iets rebels en hebben ze zelfs een aantal programmapunten van D66 overgenomen. Dat kunnen we natuurlijk alleen maar toejuichen. Maar bij D66 passen die punten, zoals het referendum en meer macht naar het lokale bestuur, in een samenhangende visie op de maatschappij en de democratie. Voor Leefbaar Nederland is democratie niets anders dan "de-meerderheid-plus-een". Daarom hecht zij bij haar standpuntbepaling ook zoveel waarde aan opinieonderzoek. Alle steun aan Leefbaar Nederland waar zij opkomt voor D66-ideeën. Ik ben echter helemaal niet bang dat zij stemmen van D66 zal afsnoepen. Dat is eerder iets waar de partijen die hun visie hebben laten verwateren zich zorgen over zouden moeten maken. Vanuit die optiek kan ik me de angst bij de PvdA wel voorstellen.

De cruciale rol van openheid in de democratie: Euro-WOB

Voor D66 is democratie verbonden met openheid. Ik zag dat er vandaag bij de JD ook moties voorliggen over de rol van organisaties en dat ook de kleinere clubs en individuen mee moeten kunnen praten. Juist als je dat wilt, is openheid een voorwaarde. In Europa is de laatste maanden enorm gebakkeleid over openheid, omdat we bezig zijn met de instelling van een zogenaamde Euro-WOB: een Europese wet die openbaarheid moet garanderen. Daarbij zijn voor mij twee dingen essentieel. In de eerste plaats moeten de nieuwe regels in de praktijk zorgen voor een verbetering van de huidige situatie. Ten tweede mogen de Nederlandse bepalingen over openheid niet worden uitgehold doordat het recht op openbaarheid in Europa minder ver gaat. Beide punten zijn nog onduidelijk en het lijkt er niet op dat er veel duidelijkheid komt voordat we er volgende week over gaan stemmen. De Nederlandse regering en de europarlementariërs van CDA, VVD en PvdA gaan er vanuit dat de Nederlandse WOB niet wordt aangetast door de nieuwe wetgeving. De Europese Commissie en landen als Frankrijk en Spanje geven echter nu al een andere interpretatie aan de wet. De echte betekenis van dit punt zal dus worden uitgevochten in de rechtszaal. Daarmee is de wet op zijn best een sprong in het duister.

Ook is voor mij nog niet duidelijk of er in Europa nou echt meer openheid wordt gegarandeerd door de nieuwe wet. Het gevaar is, dat de omschreven regels juist ook toegepast kunnen worden als argument om documenten te weigeren. De retoriek rond de Euro-WOB is mooi: hij is bedoeld om openheid te garanderen. Meer accuraat gesteld dient hij echter om de grens te trekken tussen wat openbaar moet zijn en wat niet openbaar mag worden. Een slechte wet kan die grens zo trekken, dat er minder in plaats van meer openbaar zal worden. Dat is waarom je soms beter géén wet kunt hebben dan een slechte wet. In de huidige situatie zijn er geen regels, er is nog geen Euro-WOB. Dat is natuurlijk niet goed, want dan laat je veel over aan de willekeur. Echter, in de praktijk kun je een document dat je niet van ambtenaar of instelling A kunt krijgen vaak wel vinden bij instelling B of ambtenaar C. Als de regels nu zo kunnen worden uitgelegd dat documenten die nu nog relatief makkelijk te krijgen zijn straks onder de zogenaamde uitzonderingsclausules zullen vallen, bestaat het gevaar dat de regels eerder zullen dienen om documenten binnenboord te houden dan dat ze maximale openheid garanderen. Dat moeten we natuurlijk voorkomen.

MKZ en het verantwoordelijkheidsvacuüm

Hoe belangrijk openheid en duidelijkheid in Europa is, bleek wel tijdens de MKZ-crisis. Voor slechts weinig mensen was het duidelijk wie er wanneer op welke knoppen drukte. Dat maakt het lastig voor de belangrijkste groep in de democratie, de kiezers, om haar taak goed te vervullen. De frustratie die daarbij hoorde kwam bovenop de toch al frustrerende situatie waarin de ziekte onder controle moest worden gehouden. Wie eenmaal door heeft wie er aan de touwtjes trekt, kom in het geval van de MKZ vervolgens ook nog eens tot de conclusie dat niemand er echt voor verantwoordelijk kan worden houden. De Nederlandse minister van landbouw verwijst terecht naar de Europese Commissie en de Raad. Deze instellingen verwijzen vervolgens de verantwoordelijkheid door naar het Permanent Veterinair Comité, een club in Parijs waar jij en ik natuurlijk tot aan de MKZ nog nooit van hadden gehoord. Hoe de Tweede Kamer en het Europees Parlement daar controle op kunnen uitoefenen is volstrekt onduidelijk. Hoe de kiezers ons daar weer op kunnen afrekenen al helemaal. Beter gezegd: het is evident dat dit soort instellingen gewoon ongecontroleerd belangrijke beslissingen over ons kunnen nemen. De politiek wordt behoorlijk saai als de volksvertegenwoordigers hun handen moedeloos in de lucht gooien, het land wordt er echter niet gelukkiger van. Het lijkt mij dat het wel op zijn plaats zou zijn als de JD in haar discussie straks over democratische vernieuwing ook dit 'democratisch gat' van Europa kan betrekken. Ik hoop dat er veel nieuwe, radicale ideeën uitkomen die duidelijk maken dat de JD wél durft na te denken over democratie.

Dank jullie wel.

 

Application: old-lousewiesNL [Reload, Run Tests]
Framework: Wheels 1.1.8
CFML Engine: Adobe ColdFusion 9,0,2,282541
Default Data Source: dev-lousewiesNL
Active Environment: Design [Development, Testing, Maintenance, Production]
URL Rewriting: On
URL Obfuscation: Off
Plugins: None
Route: newsPost
Controller: Articles
Action: displayArticle
Key(s): durven_denken_over_democratie
Additional Params: page = 1
tagname = pvda
Caching Stats: hits: 0, culls: 0, misses: 4
Execution Time: 234ms (action ~234ms, view ~62ms)